sorularla osmanlı

Ana Sayfa
Biyografiler Tarih Sözlüğü Haberler Makaleler Görüş ve Önerileriniz Kütüphane Linkler Arama Kaynakça

Silahlar Sorularla Osmanlı Tarihi Eserler Tablolar Osmanlıca Sözlük
Bazıları büyük doğar, bazıları büyüklüğü kazanır, bazılarına da büyüklük yakıştırılır   Shakespeare

Sorularla Osmanlı
Tanzimat devri ne demektir? Tanzimat’tan sonra yapılan İdarî değişiklikler (1839-1920) nelerdir?

Tanzimat, yeniden düzenlemeler demektir. Osmanlı tarihinin 3 Kasım 1839 (26 Şa’ban 1255) tarihli Gülhane Hattı Hümâyûn’u veya Tanzimat Fermanı adı verilen ferman ile başlayan ve 1293/1876 tarihine kadar devam eden devresine Tanzimat; 18761878 yılları arasındaki devresine I. Meşrûtiyet; 18781908 yılları arasında II. Abdülhamid’in tek başına idare devri (bazı tarihçiler tarafından istibdâd devri) ve 1908’den sonrasına ise II. Meşrûtiyet devri denmektedir. Biz Tanzîmât’tan sonra ifadesi ile bu devrelerin tamamını kastediyoruz. Osmanlı Devleti’nin idarî yapısı açısından gerçekten yeniden düzenlemeler devri demek olan bu dönemde yapılan değişiklikleri kısaca inceleyeceğiz:

 

Merkezî teşkilâttaki değişiklikleri de iki ana bölüme ayıracağız:

 

a) Divanı Hümâyûn’un yerine geçen kurullar ve bunlarda yapılan değişikliklerdir. Kronolojik olarak özetlersek;

 

1255/1839 tarihli Tanzimat Fermanıyla, II. Mahmûd devrinde 1253/1837’de kurulan Meclisi Vâlâyı Ahkâmı Adliye’nin danışma meclisi manası devam ettirilmiş, üyeleri artırılmış ve devletin hukukî düzenlemelerinin yapıldığı bir yasama ve idarî yargı organı haline getirilmiştir. 1271/1854 yılında bu kurulun kanun layihalarını hazırlama, nizâmnâmeleri ve talimatları düzenleme görevi, yeni kurulan Meclisi Âlii Tanzimat adlı yüksek bir meclise verilmiş ve Meclisi Vâlâyi Ahkâmı Adliye ise sadece bir idarî ve adlî yargı organı olarak göreve devam etmiştir. 1278/1861 yılında ise bu her iki meclis de Meclisi Ahkâmı Adliye adı altında birleştirilerek üç daireye ayrılmıştır. Birincisi, idarî işlere; ikincisi, kanun ve nizâmnâmeleri hazırlamaya ve üçüncüsü ise, idarî yargıya bakmakla görevlendirilmiştir.

8 Zilhicce 1284/1868 yılında bu yüksek kurulların yapısı yeniden değiştirilmiş ve aynı tarihli iki ayrı nizâmnâme ile iki yeni üst merci ihdas edilmiştir. Birincisi; Divanı Ahkâmı Adliye’dir ve tamamen yüksek bir adlî mahkeme niteliğindedir. Ayrıntılı bilgiyi yargı bahsinde vereceğiz. İkincisi ise; Şûrâyı Devlet’tir. Temel görevi idarî yargı olmak ve Danıştay’ın çekirdeğini oluşturmakla birlikte, ilk kurulduğu andan 1876 tarihine kadar aynı zamanda yasama fonksiyonunu da ifa etmiştir. En önemli görevi bütün kanun ve nizâmnâmeleri tetkik etmek ve layihalarını hazırlamaktır. Teşkilâtı hakkındaki ayrıntılı bilgiyi yargı bahsinde vereceğiz.

 

1293/1876 tarihli Kanuni Esasî ile açılan I. Meşrutiyet döneminde devlet teşkilâtında yeni bir düzenlemeye gidilmiştir:

400 senelik Divanı Hümâyûn’un sınırlı yasama fonksiyonunun Şûrâyı Devlet ve benzeri kurullardan alınarak Heyeti A’yan ve Hey’eti Meb’ûsân’dan oluşan Meclisi Umumiye verildiğini biliyoruz. Bu Kanunı Esasî’ye göre, devletin yürütme fonksiyonu, sadrazamın başkanlığında toplanacak olan, dahilî ve haricî bütün önemli devlet işlerinin mercii bulunan Meclisi Vükelâ’nındır. Bu, bakanlar kurulu demektir. Böylece Şûrâyı Devletin yasama fonksiyonu ile yürütme kurulu özelliği ortadan kalkmıştır. Ayrıca tıpkı günümüzde olduğu gibi, başta bakanlar ve yüksek yargı organı mensupları olmak üzere belli şahısların yargılanması için bir de Divanı Âli teşkil edilmiştir.

b) Tanzîmât döneminde artık Divanı Hümâyûn değil, belli kurullar veya meclisi vükelâ vardır. Aynı zamanda divan üyelerinin yerini vekiller veya nazırlar almıştır. Cumhuriyete kadar devam eden bu nezâret (bakanlık) ler arasında şunlar bulunmaktadır. Başvekalet (sadâret); Adliye ve Mezâhib Nezâreti; Bahriye Nezâreti (1283/1867); Dâhiliye Nezâreti; Defteri Hâkânî Nezâreti (Eski Defter Emini); Evkaf Nezâreti; Harbiye Nezâreti, Hariciye Nezâreti, Ma’âdin ve Orman Nezâreti, Ma’ârıf Nezâreti, Nâfi’a Nezâreti; Posta ve Telgraf Nezâreti, Ticâret Nezâreti, Sıhhiye Nezâreti ve Meşihat. Vükelâ yani bakanlardan her biri kendi bakanlığına dair idarî işlerin yürütülmesinden sorumludur.

1293/1876 Anayasası ile rayına oturtulan bakanlık sistemi, Osmanlı Devleti’nin yıkılmasından sonra da devam etmiştir. Bakanlık sayıları zaman zaman artmış veya azalmıştır yahut da isimleri değiştirilmiştir.

 

Gülhane Hattı Hümâyunu, Düstur, I. Ter. 1/57;

Okandan, Âmme Hukukumuzun Anahatları, c. I, sh. 71 vd.;

BA, Meclisi Tanzimat Defterteri;

BA, Nezâret Evrakları; 1293 tarihli Kanunu Esasi, md. 2795;

BA, Nezâret Evrakları; Çetin, Atilla, Başbakanlık Arşivi Klavuzu, İstanbul 1979, sh. 135-136,

Bazı bakanlıkların yapısı için bkz Nâfia Nezâreti D.I.T.IV/480 vd.; 485 vd.;

Evkaf Nezâreti, IV/590 vd.;

Maliye Nezâreti, IV/674 vd;

1281 tarihli Nizâmnâme, md. 178;

Düstur, I. Ter. 1/608-630;

1287 tarihli Nizâmnâme, md. 35 vd.;

Düstur. I. Ter. IV/18;

Mumcu-Üçok, Türk Hukuk Tarihi Ders Kitabı, Ankara, 1982, sh. 335-338;

Düstur, I.Ter. 1/325-327, 703-706;

Okandan, Âmme Hukukumuzun Anahatları, 1/78-79;

Gökbilgin, M. Tayylb, "Tanzîmât Haraketinin Osmanlı Müesseselerine ve Teşkilâtına Etkileri", Belleten, c. XXXI, sayı 121(1967), sh. 93-111;

İnalcık, Halil, "Senedi İttifak ve Gülhane Hattı Hümâyunu", Belleten, c. XXVIII, sayı, 112(1964), sh. 603-622;

İnalcık, Halil, "Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkileri", Belleten, c. XXVIII, sayı, 112(1964), sh. 623-690;

Karal, Enver Ziya, "Gülhane Hattı Hümâyununda Batının Etkisi", Belleten, c. XXVIII, sayı 112 (1964), sh. 581-601;

Çadırcı, Musa, "Tanzîmât Döneminde Türkiye’de Yönetim (1839-1856)", Belleten, c. LII, sayı 203(1988), sh. 601-626;

Çadırcı, Musa, "Türkiye’de Kaza Yönetimi (1840-1876)", Belleten, c. LIII, sayı 206(1988), sh. 237-257.

 
Kaynak : Prof.Dr. Ahmet Akgündüz - Sorularla Osmanlı
Sitemiz bilgilendirme amaçlıdır, kesinlikle ticari bir amaç gütmemektedir.
Bu sayfa En iyi 1024x768 boyutlarında Görüntülenmektedir. E-Tarih.org - Farkedermi@WebTeam